อุสตาซอับดุชชะกูรฺ บิน ชาฟิอีย์  (อับดุลสุโก ดินอะ) กรรมการสภาประชาสังคมชายแดนใต้ อาจารย์พิเศษมหาวิทยาลัยทักษิณ ผู้ช่วยผู้จัดการโรงเรียนจริยธรรมศึกษามูลนิธิ อ.จะนะ จ.สงขลา Shukur2003@yahoo.co.uk http://www.oknation.net/blog/shukur ด้วยพระนามของอัลลอฮฺ ผู้ทรงเมตตากรุณาเสมอขอความสันติสุขจงมีแด่ศาสนฑูตมุฮัมมัดและผู้เจริญรอยตามท่านและสุขสวัสดีแด่ผู้อ่านทุกท่าน   เมื่อวันที่ 3 ธันวาคม 2558 ได้มีโอกาศให้ข้อเสนอแนะในการจัดทำคู่มือการระงับข้อพิพาททางเลือกในพื้นที่จังหวัดชายแดนใต้ร่วมกับผู้นำศาสนา  นักวิชาการ นักพัฒนาสังคม  แกนนำสตรีที่วิทยาลัยอิสลามศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขต ปัตตานี           กระบวนการระงับข้อพิพาทนอกศาล หรือ การระงับข้อพิพาททางเลือก (Alternative dispute resolution - ADR) หมายถึง การระงับข้อพิพาทโดยไม่ใช้วิธีฟ้องศาล ซึ่งโดยหลักๆจะแบ่งได้ 4 วิธีได้แก่ การเจรจา (negotiation) การไกล่เกลี่ย (mediation) การประนีประนอมข้อพิพาท (conciliation) และ การใช้กระบวนการอนุญาโตตุลาการ (arbitration)กล่าวคือ

• การเจรจา (negotiation) คู่กรณียินยอมที่จะหันหน้ามาเจรจากันเองโดยไม่มีบุคคลที่ 3 มาเกี่ยวข้องทำให้ประหยัดค่าใช้จ่ายและเวลา แต่หากการเจรจาไม่ลงตัวก็อาจทำให้หาข้อสรุปไม่ได้ ล่าช้า หากจะตกลงทำการเจรจากันอาจต้องกำหนดเวลาให้แน่นอนว่าจะต้องเจรจากันให้เสร็จสิ้นเมื่อใด

ข้อดีอีกประการหนึ่งของแนวทางนี้ก็คือ สามารถรักษาความลับระหว่างคู่เจรจาไว้ได้เนื่องจากไม่มีบุคคลที่สามมาเกี่ยวข้อง

• การไกล่เกลี่ย (mediation) มีบุคคลที่ 3 มาเกี่ยวข้องคือ ผู้ไกล่เกลี่ย (mediator)
• การประนีประนอมข้อพิพาท (conciliation)
• การอนุญาโตตุลาการ (arbitration)

ข้อดี (1) รวดเร็วและมีประสิทธิผล  (2) รักษาชื่อเสียง และความลับของคู่กรณี (3) รักษาความสัมพันธ์ของคู่กรณีพิพาทได้ (4) เหมาะสมสำหรับข้อพิพาทที่ยุ่งยากและสลับซับซ้อน (5)ลดคดีที่ขึ้นสู่ศาล สำหรับจังหวัดชายแดนภาคใต้ นั้น สามารถแยกข้อพิพาทได้ 4 ประเด็นใหญ่ 1. ประเด็นศาสนาระหว่างมุสลิมกับมุสลิม 2. ประเด็นศาสนาระหว่างมุสลิมกับต่างศาสนิก 3. ประเด็นทั่วไปที่ไม่ใช่ประเด็นเกี่ยวข้องกับศาสนา 4. คดีความมั่นคงระหว่างรัฐกับประชาชน  แต่ไม่ว่าข้อพิพาทใดอาจจมีข้อพิพาทที่เกี่ยวกับสตรีซึ่งนางอาจไม่สามารถเปิดเผยได้ต่อหน้าผู้ดำเนินเจรจา หรือไกล่เกลี่ย สำหรับขั้นตอนการระงับข้อพิพาท

1. การเจรจาเบื้องต้น
2. ก่อนการไกล่เกลี่ย
3. การเข้าสู่การไกล่เกลี่ย
4. หลังการไกล่เกลี่ย

เมื่อพิจารณาทั้งหัวข้อพิพาท และกระบวนการ คุณสมบัติของคณะผู้ไกล่เกลี่ยมีความสำคัญมากต้องสอดคล้องกับหัวข้อพิพาทด้วยเช่นกันเพื่อสร้างความโปร่งใส มั่นใจในความรู้ ความสามารถ ข้อท้าทาย 1.กรณีข้อพิพาทด้านศาสนาระหว่างมุสลิมกับต่างศาสนิกเช่นผู้ชายคนหนึ่งเดิมนับถือศาสนาพุทธรับนับถือศาสนาอิสลาม เมื่อเสียชีวิตญาติแต่ละฝ่ายต้องการนำเขาไปประกอบพิธีกรรมศาสนา

2. บทบาทสำนักงานบริหารงานยุติธรรม(สน.ยธ.)ของศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ (ศอ.บต.)จากทฤษฎีสู่ปฏิบัติ

การพัฒนากระบวนการยุติธรรมทางเลือก/สมานฉันท์ ด้วยการพัฒนาให้มีระบบการไกล่เกลี่ยประนอมข้อพิพาททุกระดับยังไม่สามารถจับต้องได้เชิงประจักษ์

3. บทบาทสตรี

จากข้อพิพาทในหลายกรณีพบว่าเป็นเรื่องสตรีล้วนๆแต่ผู้ระงับข้อพิพาทเป็นผู้ชายทำให้นางไม่กล้าเปิดเผยข้อมูลอย่างครบถ้วน